Ο Άγιος Νεκτάριος μας άφησε ένα τεράστιο συγγραφικό έργο. Ήταν πολυγραφότατος και λόγιος της εποχής του. Πραγματεύονταν πάσης φύσεως θέματα, θεολογικά, φιλοσοφικά, κοινωνικά, παιδαγωγικά, ηθικά, υμνολογικά κ.α. Το έργο είχε αναγνωριστεί για τη σπουδαιότητά του, το ύφος του και την πνευματικότητά του όσο ακόμα βρισκόταν εν ζωή από τον τύπο της εποχής αλλά και από την Πανεπιστημιακή κοινότητα.
Θα σταθούμε σε ένα έργο του Αγίου Νεκταρίου με τίτλο "ΙΕΡΩΝ ΚΑΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΩΝ ΛΟΓΙΩΝ ΘΗΣΑΥΡΙΣΜΑ", Τόμος Β', Αθήνα 1896, Τυπογραφείο Α. ΚΑΛΑΡΑΚΗ.
Είναι ένα έργο έκπληξη. Ο Άγιος Νεκτάριος μελέτησε για πολλά χρόνια, όπως αναφέρει στην εισαγωγή του έργου του, τους Αρχαίους 'Ελληνες Φιλοσόφους, αλλά και πολλούς Ρωμαίους φιλοσόφους. Αυτό φανερώνει σαφώς πως ο Άγιος είχε επίγνωση του άρρηκτου δεσμού μεταξύ Ελληνισμού και Ορθοδοξίας.
Γράφει ο Άγιος Νεκτάριος στην εισαγωγή του έργου αυτού (σε νεοελληνική απόδοση) : "Το θέμα αυτής της μελέτης μου προήλθε από τις μελέτες στις οποίες ασχολούμαι από κάποια έτη. Οι Έλληνες συγγραφείς υπήρξαν το υποκείμενο των μελετών μου. Ορμήθηκα από έναν διαφλέγοντα πόθο όπως αθροίσω παν ότι περί Θεού, περί ψυχής και περί αρετής υγιές έχουν πει ...... Από την μελέτη αυτή και της διευθέτησης της ύλης πείσθηκα ότι οι Έλληνες σοφοί υπήρξαν διδάσκαλοι της αλήθειας, αυτήν επιζήτησαν και ότι ο έρωτας της γνώσεως της αλήθειας τους οδήγησε στην αληθινή φιλοσοφία. .... Η Ελληνική φιλοσοφία έγινε για την Ελληνική φυλή παιδαγωγός για την κατανόηση της αποκαλυφθήσης αλήθειας. Ο έρωτας προς την φιλοσοφία έγινε έρωτας προς τον χριστιανισμό και η φιλοσοφία έγινε πίστη στον Χριστό. Ο έρωτας άρα προς την αλήθεια υπήρξε ο λόγος για το ότι η Ελληνική φυλή με την εμφάνιση της αποκαλυφθήσης αλήθειας έγινε αυτή ο εραστής της και οπαδός της και ενστερνίστηκε και εγκολπώθηκε αυτή και το αίμα αυτής της αποκαλυφθήσης αλήθειας αφειδώς υπέρ αυτής έχυσε. Επειδή λοιπόν αυτή η Ελληνική φιλοσοφία και αυτός ο λόγος όπου η Ελληνική φυλή πρώτη ασπάστηκε στον χριστιανισμό για αυτό έλαβα ως θέμα της μελέτης την Ελληνική φιλοσοφία ως προπαιδεία στον χριστιανισμό, ως θέμα πολύς σπουδαιότητας για τους Έλληνες....
.... Η φιλοσοφία είναι αληθινά αναφαίρετο κτήμα του Έλληνα. Διαδιδόμενη στα έθνη προσηλυτίζει αυτά και τα καθιστά Ελληνικά. Οι οπαδοί αυτής και οι ομιλούντες αυτής αποβάλλοντας το ξένον και βάρβαρον περιβάλλονται το ελληνικό και την ευγένεια. Η Ελληνική φιλοσοφία έχει προορισμό να καταστήσει τους πάντες Έλληνες. Γεννήθηκε υπέρ του χριστιανισμού και συνταυτίστηκε με αυτόν όπως εργασθεί προς σωτηρία της ανθρωπότητας. 'Ελληνας και φιλοσοφία είναι δυο τινά αναπόσπαστα, μαρτυρεί και ο Απόστολος την εθνών Παύλος λέγοντας "Έλληνες σοφίαν ζητούσιν". Ο Έλληνας αληθινά γεννήθηκε για να φιλοσοφεί, γιατί γεννήθηκε διδάσκαλος της ανθρωπότητας. Αλλά αν η φιλοσοφία έγινε παιδαγωγός εις Χριστόν έπεται ότι ο 'Ελληνας πλασμένος φιλόσοφος πλάσθηκε χριστιανός, πλάσθηκε για να γνωρίσει την αλήθεια και να διαδώσει αυτήν στα έθνη.
Ναι ο Έλληνας γεννήθηκε κατά θεία πρόνοια διδάσκαλος της ανθρωπότητας, αυτή ήταν η αποστολή του, αυτό το έργο εκπληρώθηκε, και μαρτύριο γι αυτό η εθνική ιστορία, μαρτύριο η φιλοσοφία του, μαρτύριο η κλίσης αυτού, μαρτύριο η παγκόσμια ιστορία, μαρτύριο η μακροβιότητα αυτού, όπου μπορούμε αδίστακτα να συμπεράνουμε και την αιωνιότητα αυτού για το αιώνιο έργο του Χριστιανισμού με το οποίο συνδέθηκε ο Ελληνισμός, γιατί ενώ όλα τα έθνη τα οποία εμφανίστηκαν στην παγκόσμια σκηνή ήλθαν και παρήλθαν, μόνο το Ελληνικό έμεινε ως πρόσωπο δρων επί της παγκόσμιας σκηνής σε όλους τους αιώνες, γιατί η ανθρωπότητα χρειάζεται της λείπουν έχει ανάγκη αιώνιων διδασκάλων, μαρτύριον τέλος η εκλογή αυτού μεταξύ των εθνών από την Θεία Πρόνοια όπως εμπιστευθεί σε αυτό την ιερά παρακαταθήκη την αγία πίστη, την θρησκεία της αποκαλύψεως και το θείον έργο της αποστολής αυτής, το αιώνιο έργο της σωτηρίας δια της διαπλάσεως όλης της ανθρωπότητας με τις αρχές της αποκαλυφθείσης θρησκείας. Το έργο αυτό αληθινά ανατέθηκε στην Ελληνική φυλή.
Μπορείτε να διαβάσετε ολόκληρο το έργο του Αγίου Νεκταρίου στην ιστοδιεύθυνση : http://anemi.lib.uoc.gr/metadata/1/a/0/metadata-141-0000403.tkl
Ψηφιοποιημένα έργα του Αγίου Νεκταρίου
Α. Από την "Ανέμη" (Πανεπιστήμιο Κρήτης):
4. Ιερών και φιλοσοφικών λογίων θησαύρισμα: http://anemi.lib.uoc.gr/metadata/1/a/0/metadata-141-0000403.tkl
5. Ιστορική μελέτη περί του Τιμίου Σταυρού: http://anemi.lib.uoc.gr/metadata/b/f/b/metadata-461-0000017.tkl
7. Κεκραγάριον του θείου και ιερού Αυγουστίνου: http://anemi.lib.uoc.gr/metadata/b/5/8/metadata-kj7h4k3fh1e0g438esfg3bhii6_1307452823.tkl
8. Επικαί και ελεγειακαί γνώμαι των μικρών Ελλήνων ποιητών: http://anemi.lib.uoc.gr/metadata/0/4/b/metadata-91-0000010.tkl
9. Μάθημα Ποιμαντικής: http://anemi.lib.uoc.gr/metadata/1/7/f/metadata-141-0000368.tkl
Β. Από την Βιβλιοθήκη του ΑΠΘ:
1. Μελέτη περί της αθανασίας της ψυχής και περί των ιερών μνημοσύνων: http://invenio.lib.auth.gr/record/122912/files/
3. Μελέτη ιστορική περί των αιτίων του σχίσματος: http://digital.lib.auth.gr/record/136695/files/8011_1.pdf
Γ. Από το περιοδικό "Θεολογία":
1. Ἡ θεία λειτουργία τοῦ ἁγίου καὶ ἐνδόξου Ἀποστόλου καὶ Εὐαγγελιστοῦ Μάρκου: http://www.ecclesia.gr/greek/press/theologia/material/1955_1_3_kefalas.pdf
2. Ἱστορικὴ μελέτη περὶ τῶν διατεταγμένων νηστειῶν: http://www.ecclesia.gr/greek/press/theologia/material/1956_3_6_kefalas.pdf
Κατάταξη ολόκληρου του συγγραφικού έργου του Αγίου Νεκταρίου
Από το 1885-1890. Περίοδος Αιγύπτου
- Δέκα λόγοι δια την Μεγάλην Τεσσαρακοστή. Αλεξάνδρεια 1885
- Λόγος Εκκλησιαστικός εκφωνηθείς εν τω Ναώ του Αγίου Νικολάου εν Καΐρω την πρώτη Κυριακή του Τεσσαρακονθημέρου. Αλεξάνδρεια 1886
- Δύο λόγοι Εκκλησιαστικοί («Εις την Κυριακήν της Ορθοδοξίας, ήτοι περί πίστεως» και «Περί της εν τω κόσμω αποκαλύψεως του Θεού, ήτοι περί θαυμάτων») Κάιρον 1887
- Λόγοι περί εξομολογήσεως. Κάιρο 1887
- Περί των Ιερών Συνόδων και ιδίως περί της σπουδαιότητος των δύο πρώτων Οικουμενικών Συνόδων. Αλεξάνδρεια 1888
- Περί των καθηκόντων ημών προς το Άγιον Θυσιαστήριον. Κάιρο 1888
- Περί της εν τω κόσμω αποκαλύψεως του Θεού. Αλεξάνδρεια 1889
- Λόγος εκφωνειθείς εν τω Αχιλλοπουλείω Παρθεναγωγείο κατά την εορτήν των Τριών Ιεραρχών. Αλεξάνδρεια 1889
- Λόγος περί της προς το Άγιον Θυσιαστήριον προσελεύσεως. Αλεξάνδρεια
- Με πρωτοβουλία και με επιμέλειά του Αγίου εξεδόθηκε το βιβλίο του Ευγενίου Βουλγάρεως «Σχεδίασμα περί ανεξιθρησκείας». 1890
Από το 1892-1894. Περίοδος που ο Άγιος ήταν ιεροκήρυκας
- Αι Οικουμενικαί Σύνοδοι της του Χριστού Εκκλησίας. 1892, Β΄ Έκδοση συμπληρωμένη.
- Τα παρ' ημίν τελούμενα ιερά μνημόσυνα. 1892
- Περί της εν τω κόσμω αποκαλύψεως του Θεού. 1892, Β΄ Έκδοση συμπληρωμένη.
- Υποτύπωσις περί ανθρώπου. 1893
- Περί επιμελείας ψυχής (Ένδεκα ομιλίες). 1894
- Μελέτη περί των αποτελεσμάτων της αληθούς και ψευδούς μορφώσεως. 1894
- Επιμέλεια της έκδοσης του βιβλίου του Νεόφυτου Βάμβα «Φυσική Θεολογία και Χριστιανική Ηθική», Αλεξάνδρεια 1893
Από το 1894-1908. Περίοδος που ο Άγιος ήταν Διευθυντής στη Ριζάρειο
- Ομιλίαι περί του Θείου χαρακτήρος και του έργου του Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού. 1895
- Ιερόν και Φιλοσοφικών λογίων θησαύρισμα. Τόμος Α΄ 1895, Τόμος Β΄ 1896
- Επικαί και Ελεγειακαί γνώμαι των μικρών Ελλήνων ποιητών. 1896
- Μάθημα Χριστιανικής Ηθικής. 1897
- Μάθημα Ποιμαντικής. 1898
- Ορθόδοξος Ιερά Κατήχησις. 1899
- Χριστολογία. 1901, εσώφυλλο 1990
- Μελέτη περί αθανασίας της ψυχής και περί των ιερών μνημοσύνων. 1901
- Ευαγγελική Ιστορία δι' αρμονίας των ποιμένων των ιερών Ευαγγελιστών Ματθαίου, Μάρκου, Λουκά και Ιωάννου. 1903
- Προσευχητάριον Κατανυκτικόν. 1904
- Το γνώθι σ' αυτόν. 1904, επανέκδοση:με απόδοση στη νεοελληνική από την Ευανθία Χατζή, εκδ. Άθως, Αθήνα, 2012
- Μελέτη περί της Μητρός του Κυρίου της Υπεραγίας Θεοτόκου και Αειπαρθένου Μαρίας. 1904
- Μελέτη περί των Αγίων του Θεού. 1904
- Μελέτη περί μετανοίας και εξομολογήσεως. 1904
- Μελέτη περί του μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας. 1904
- Ιστορική μελέτη περί των διατεταγμένων νηστειών. 1905
- Θεοτοκάριον, ήτοι προσευχητάριον μικρόν. 1905
- Ιερατικόν Εγκόλπιον. 1907
- Θεοτοκάριον. 1907, Β΄ έκδοση επαυξημένη.
- Ψαλτήριον του προφητάνακτος Δαυίδ. 1908
- Επιμέλεια της έκδοσης του έργου του Αντιόχου μοναχού της Λαύρας του Αγίου Σάββα «Πανδέκτης των Θεοπνεύστων Αγίων Γραφών», 1906
- Μελετίου Πηγά, «Δύο επιστολαί», Βυζαντινά Χρονικά, Πετρουπόλεως, Ι/1894
- «Ποιμαντικαί Ομιλίαι. Α΄ Περί της πολιτείας του ιερού κλήρου κατά τους Πατέρας της Εκκλησίας». Ιερός Σύνδεσμος, 1895-96
- «Η αγωγή των παίδων και αι μητέρες». Ιερός Σύνδεσμος, 1895
- «Περί μεσαίωνος και Βυζαντιακού Ελληνισμού». Ιερός Σύνδεσμος
- «Τίνες οι λόγοι της μήνιδος των Δυτικών κατά του Φωτίου». Θρακική Επετηρίς, 1897
- «Περί του τις η αληθής ερμηνεία περί της ρήσεως του Αποστόλου Παύλου 'η δε γυνή να φοβήται τον άνδραν'». Ανάπλασις, 1902
- «Μελέτη περί των αγίων εικόνων». Αναμόρφωσις, 1902
- «Θρησκευτικαί μελέται». Αναμόρφωσις, 1903-4
- «Περί όρκου». Ιερός Σύνδεσμος, 1906
- Επίσης έγραψε 136 επιστολές στις μοναχές που εξεδόθησαν με τον τίτλο «Κατηχητικαί Επιστολαί προς τας μοναχάς Ιεράς Μονής Αγίας Τριάδος Αιγίνης», 1984
Από το 1908-1920. Περίοδος που ο Άγιος ήταν στο μοναστήρι στην Αίγινα
- Τριαδικόν. 1908
- Κεκραγάριον του Θείου και Ιερού Αυγουστίνου. τ.Α΄-Β΄,1910
- Μελέτη ιστορική περί των αιτιών του σχίσματος. Περί των λόγων της διαιωνίσεως αυτού και περί του δυνατού ή αδυνάτου της ενώσεως των δύο Εκκλησιών, της Ανατολικής και Δυτικής (τ. Α΄ 1911, τ. Β΄ 1912)
- Μελέται δύο. Α΄ Περί Μίας, Αγίας, Καθολικής και Αποστολικής Εκκλησίας. Β΄ Περί της Ιεράς Παραδόσεως (1913)
- Προσευχητάριον Κατανυκτικόν (β΄ έκδοση, 1913)
- Μελέτη περί των Θείων Μυστηρίων (1915)
- Μελέτη ιστορική περί του Τιμίου Σταυρού (1914)
- Χριστιανική Ηθική της Ορθοδόξου Ανατολικής Εκκλησίας (β΄ έκδοση επαυξημένη, 1920)
- Περί Εκκλησίας («Εβδομηκονταπενταετηρίς της Ριζαρείου Εκκλησιαστικής Σχολής 1844-1919», 1920)
Ανέκδοτα έργα του Αγίου
- Μελέτη περί των αγίων λειψάνων
- Περί της αφιερώσεως τω Θεώ οσίων παρθένων και περί Μονών και μοναχικού βίου
- Εορτολογία της Ορθοδόξου Ανατολικής Εκκλησίας (Περί των Κυριακών του όλου ενιαυτού- Περί των ακινήτων και κινητών εορτών)
- Ιερά Λειτουργική
- Κεφάλαια πέντε περί των λειτουργικών βιβλίων
- Περί της εν πνεύματι και αληθεία λατρείας
- Ερμηνεία των Πράξεων των Αποστόλων
- Περί Ελληνισμού
- Εγκυκλοπαιδεία της φιλοσοφίας
- Ιστορίας εκκλησιαστικής μυστική θεωρία
- Χρηστομάθεια
- Νέον Πασχάλιον αιώνιον
Το πολυδιάστατο του χαρακτήρα του Αγίου Νεκταρίου αποκαλύπτεται και από το υμνολογικό και υμνογραφικό έργο του. Ο Άγιος Νεκτάριος αγαπούσε ιδιαίτερα την Υπεραγία Θεοτόκο και γι' αυτό ειδικά συνέγραψε το θεοτοκάριον. Επίσης επεσήμανε χαρακτηριστικά τη διαφορά μεταξύ τύπου προσευχής και λατρείας.
Ο άγιος Νεκτάριος συγγράφον ύμνους προς την Παναγία. Εικόνα δια χειρός Φίκου
Υμνολογία
- Κεκραγάριον είναι τα τέσσερα βιβλία των Εξομολογήσεων του ιερού Αυγουστίνου, κατά μετάφραση Ευγενίου Βουλγάρεως, τα οποία ο Άγιος ανήγαγεν «από του πεζού λόγου εις τον έμμετρον»
- Ψαλτήριον είναι πάντες οι Ψαλμοί του Δαβίδ, τους οποίους ο Άγιος, «ενέτεινεν εις μέτρα ποικίλα, Θεού ευδοκούντος και εμπνέοντος, κατά τονικήν βάσιν».
Υμνογραφία
- Θεοτοκάριον και Τριαδικόν είναι τα θεοτοκία και τριαδικά αντιστοίχως τροπάρια της Παρακλητικής, του Τριωδίου ή και λοιπών λειτουργικών βιβλίων, εντεταμένα σε ενιαία ή πολυποίκιλα μέτρα.
Κατά την προσωπική μας εκτίμηση ο Άγιος Νικόδημος Αγιορείτης, ο Άγιος Νεκτάριος και ο Γέροντας Αθανάσιος Μυτιληναίος τόσο με τα έργα τους, όσο και με τη γενικότερη προσφορά τους στην ορθοδοξία αποτελούν τους τρεις νέους "ιεράρχες" της σύγχρονης εποχής, των εσχάτων χρόνων.
